.:: مقاله ::.
درس هایی از درس استاد




بسم
الله الرحمن الرحیم



 



«درس هایی از درس استاد»






  • مقدمه



اکنون
که مراسمی به رسم «نکوداشت مقام علمی و اخلاقی حضرت آیت الله آقا شیخ تقی خاتمی
ادام الله وجوده الشریف»، به همت جمعی از شاگردان قدر شناس استاد فراهم شده
است، بهانه و فرصتی است که هر کسی مجال را مغتنم شمرده و با گذر به تجارب و
خاطرات، وجهی از ابعاد علمی، آموزشی، تربیتی و اخلاقی این استاد فرزانه را مورد
توجه قرار می دهند. نوشته حاضر نیز در این
مجموعه تلاش ها قرار دارد و این نکوداشت
بی آلایش را بهانه ای بر تأمل در آن دسته از «ارزش های نظام آموزش سنتی- حوزوی»
قرار می دهد که در شخصیت اساتیدی چون آیت الله خاتمی، آیت الله محمدی اصل و دیگر
اساتید حوزه علمیه زنجان تجلی داشته است. مجموعه ای از ارزش ها و سنت های تعلیم و
تعلّم، که نه تنها از مدارس و دانشگاههای جدید غایب است، حتی در حوزه های علمیه
نیز در آستانه فراموشی و غروب است. به اقتضای مجال، برخی از این ارزش ها و سنت ها
را به اجمال اشاره و مورد تأمل قرار می دهیم.



1- استادی به مثابه شغل، هنر یا رسالت



نظام
آموزش مدرن، حد اقل آن گونه که در جامعه ما شناخته شده و در چند دهه اخیر حتی در
حوزه های علمیه نیز ساری و جاری است، استاد بودن و معلمی را صرفاً شغلی در کنار
دیگر مشاغل اجتماعی نشانده که معنایی تجاری دارد. یا حد اکثر، معلمی را چونان هنری
در کنار دیگر هنرها- مثل نقاشی- می بیند؛ از آن روی معلمی هنر است که معلم، بر
خلاف بسیاری مشاغل دیگر، علاوه بر درآمد آفرینی از شغل خود، لذتی معنوی نیز به دست
می آورد و به همین دلیل هم گاهی از اندک بودن درآمد تدریس، در مقایسه با دیگر شغل
ها چشم می پوشد و به حداقل های معلمی قناعت می کند.



اما،
استادی به مثابه «رسالت وجدانی، دینی و اجتماعی»، آن گونه که در سنت های اسلامی دیده می شود، معنا و
مزه دیگری دارد. نوعی احساس وظیفه و تکلیف است که با شغل و هنر تفاوت جوهری دارد؛ شغل به معنای مدرن و متداول کلمه نیست،
زیرا که درآمد زایی در آن اصالت ندارد؛ هنر به مفهوم مدرن هم نیست، زیرا که تعلیم
به قصد لذت آفرینی برای معلم در آن لحاظ نشده است. بلکه این مفهوم از معلمی، سراسر
رنج و ایثار و زحمت است که هدفی جز آموختن نو آموز و تربیت مبتدی ندارد. و اگر
لذتی هم حاصل آید نه از فرایند خود آموزش، بلکه از شکوفایی علم آموزان و غیر
مستقیم است. یعنی؛ رنج تعلیم نوآموزانی که خود هنوز ارزش علم را نمی دانند، پس از
مدت ها صبر و تحمل، «که غوره حلوا شود»، لذتی نیز برای استاد بیافریند.



این
نوع معلمی، بویژه در قلمرو علم دین، اهمیت و ارزش به سزایی دارد. استاد آقا شیخ
تقی خاتمی نمونه و مجسمه این مفهوم از معلمی برای ما بوده و هست. شخصیت وی دو
ویژگی اساسی دارد که بنیاد تربیتی مهمی فراهم می نمود:



الف)
الگوی جامع زندگی از نظر علم و عمل.



ب)
راهنمای صمیمی و همراه دائمی در همه مراحل زندگی.



آیت
الله خاتمی این دو ویژگی را برای همه یا
اغلب طلبه ها داشت. و به همین دلیل هم ،
حواشی حلقه درس او حتی بیشتر از خود درس ها اهمیت داشت. در فلسفه علم جدید تکیه
کلامی و گزاره ای وجود دارد که همواره تکرار می شود و آن این است که؛ «علم یک
فرایند انتقال تدریجی و اجتماعی است که صرفاً در کلاس و دفتر نمی باشد». مجموعه حرکات و سکنات استاد؛ خنده ها، اخم ها،
اشاره ها، کنایه ها و طنزها، همه و همه، عناصر و مفردات این تعلیم و تربیت تدریجی
و توأم را تشکیل می دادند. در این باره، و در امتداد این نوشته خاطراتی را خواهم
آورد.



2- استاد مدرس/ استاد مربی



بین
مدرس و مربی فاصله بسیار است؛ یکی فقط می آموزد آنچه را خود از دیگران آموخته است.
هنر او، انتقال دانش است . در بهترین حالت می کوشد که آموزنده ای امین باشد و در
مسیر انتقال اندوخته ها از پیشینیان به نسل های پسین، اعوجاج نی اندازد و تحریف نکند.



اما
دیگری علم جویانه زیستن را می آموزد و تمام عبرت های انباشته از یک عمر، و روزگاری
پر از تجربه های تلخ و شیرین را در اختیار طلبه نو آموز می نهد. آن هم نه این که
اشتیاقی از جانب نو آموز باشد بلکه استاد مربی ناگزیر است که اعتماد طلبه را چنان
فراهم نماید که او تجربه استاد را به گوش جان نوشد. تجربه استاد را چراغ راه آینده نوسفرانی قرار
دهد که هنوز چنین آینده ای را تجربه نکرده اند.



وظیفه
مدرّس تنها علم آموزی است. او، بر تفکیک علم از اخلاق عملی و زندگی خصوصی استاد و شاگرد اصالت می دهد. به همین دلیل هم
چنین استادی مسئول سبک زندگی و تربیت اخلاقی شاگردان نبوده و چنین دغدغه ای هم
ندارد. صرفا واسطه در انتقال دانش است و به میزان این وظیفه ای که دارد، مزدی هم
می ستاند و یا باید بستاند؛ آموختن در دنیای مدرن ماهیت تجاری دارد و معلمی نیز
لاجرم، نوعی حرفه و مهارت در جذب درآمد است.



روشن
است که استاد به مثابه مربی، و به طور کلی سنت تعلیم و تربیت حوزوی، فاصله بسیاری
با تصویر فوق از حرفه تدریس دارد. او «راهنمای دلسوز در همه وجوه زندگی» است که در
تمام مراحل زندگی همراه همدل، و مشاور امین است. این جمله استاد را هرگز فراموش
نمی کنم که به تکرار می گفت؛ خوب درس بخوانید؛ طلبه باسواد هم دنیا را خواهد داشت
و هم آخرت را؛ معمم بی سواد نیز نه دنیا دارد و نه آخرت؛ هر دو را برباد داده و
خسر الدنیا و الآخره می شود. او مصداق شعری است که ایرج میرزا به مناسبت دیگری
سروده است؛



دستم بگرفت و پا به پا برد تا شیوه راه‌ رفتن
آموخت
.



3- خود گردانی سلسله مراتبی



از
جمله سنت های خوب تعلیم و تربیت در حوزه های سنتی، همزمانی تحصیل و تدریس، و
زنجیره بی پایان این نوع از تعلیم و تربیت است. سنتی در مدرسه ولی عصر(عج) زنجان رواج یافته بود که
طلبه هر مقطع یا حتی هر کتاب بالاتر، خود مدرس کتاب قبل و لاجرم استاد گروهی از
طلاب می شد که تنها یک سال بعد از خود او گام در این مدرسه و مسیر می نهادند. این
شیوه آموزشی- تربیتی آثار و برکات بسیاری داشت که برخی از آن ها را اشاره می کنم:



الف)
خود گردانی و خودکفایی علمی مدرسه؛ برای اداره امور آموزش مدرسه نیاز به جذب
اساتید اختصاصی هر درس نبود. مشکلی به نام «کمبود استاد» دیده نمی شد و البته
بسیاری از حواشی دست و پاگیر در این باره نیز وجود نداشت.



ب)تکرار
دروس قبل و جلوگیری از فراموشی؛ این نوع از نظام آموزش زنجیره ای، موجب می شد که
طلبه هر مقطعی، با تدریس متون پیشین از خطر فاصله گیری و نسیان آموخته های پیشین
در امان ماند. مراجعه و تکرار، مهم ترین عاملی بود که یک طلبه/ دانشجو، همواره از
حضور ذهن بالایی نسبت به مجموعه آموخته های خود بر خوردار باشد.



ج)
پیش مطالعه و تعمیق دانش؛ تدریس طلبه در مقاطع و متون پیشین، الزام می نمود که پیش
مطالعه و پژوهش کوتاهی نسبت به موضوعات و مفاهیم مطرح در همان درس داشته باشد.
همین امر، که شاید ابتدا خصلت روانی دارد و به انگیزه توضیح بهتر و غلبه بر ضعف
علمی در پیشگاه نوآموزان است، خود باعث درک بهتر و تعمیق دانش همان شاگردی می شد
که اکنون در کرسی تدریس نشسته است. پدیده ای که اگر این نظام آموزش زنجیره ای
نبود، شاید خود او نسبت به آزمون دانش خود تساهل می نمود و یا در جهل مرکب نسبت به کج فهمی های خود به سر می برد.



د)
کسب مهارت در تدریس و تحصیل؛ این سبک از تعلیم و تعلم، موجب می شد که دانش
آموختگان از نخستین سال ها به تمرین مهارت های تدریس بپردازند. به تدریج با فنون و
مشکلات تدریس آشنا شده و در شیوه های اداره کلاس، طرح مباحث، استدلال و استناد،
بلاغت و بیان، مهارت یابند.



تجربه
همزمان تدریس و تحصیل، علاوه بر مهارت تدریس، مزایای دیگری نیز دارد. از جمله این
مزیت ها، می توان به مهارت در علم آموزی و درک بهتر از دنیای مستمعین نو آموز اشاره نمود. آدمی تا استاد نباشد فرصت
های دانشجویی را قدر نمی شناسد. سخن معروفی است که می گویند؛ آن کس که می پرسد و
می داند چه چیزی را چگونه، از چه کسی، کی و کجا بپرسد، فاصله چندانی با دانش ندارد
و به هر حال از دانستن محروم نمی ماند.



آداب
تعلیم و تعلم را خوب انتقال می داد. کلمات قصاری داشت که بسیار آموزنده و
تأثیرگذار بودند. بویژه آنگاه که با طنز و
مطایبه همراه می شدند؛ به عنوان مثال، اگر کسی بی جا و بی موقع سوالی می پرسید، به
لهجه زیبایی می گفت؛« بالام، دایان فوطه گلسین؛ فرزندم صبرکن تا لُنگ بیاید».
هرچند این عبارت قابل ترجمه دقیق نیست، اما مفهوم تقریبی آن چنین است: عجله در
سخن، همانند شتابزدگی در عریان شدن قبل از تدارک تن پوشی مناسب است؛ بیش از آن که
نشانه علم و فضل باشد، طبل بلاهت و نادانی را به صدا در می آورد.



بازهم،
اگر کسی در حلقه درس یا جلسات آزاد، بی آن که ابعاد قضیه را بسنجد، سخن آغاز می
کرد و إطنابی خارج از موضوع داشت، بی آن که سخن او را قطع کند؛ درازگویی او را
تخطئه کند و یا با معترضان همراهی نماید، به آرامی می گفت؛ بگذارید حرف بزند، و
خطاب به گوینده می گفت: «دانش، دانش آبرون گیتسین؛ حرف بزن تا به مقدار سخنت آبروی
خودت را بریزی». این جمله اقتباسی از روایت معروف از امام علی(ع) است که؛« المَرءُ
مَخْبُوءٌ تَحتَ لِسانِهِ»، و برگردان فارسی آن مشهور است؛



 تا مرد سخن نگفته
باشد عیب و هنرش نهفته باشد.



ه)
رابطۀ نقش و تربیت؛ آثار اخلاقی- تربیتی نقش استاد بودن، امری انکار ناپذیر است.
تا زمانی کسی در موقعیت استادی قرار نگرفته است، از تأثیر نقش استادی بر اخلاق و
روان و رفتار نیز غافل است. تدریس همزمان با تحصیل، آدمی را به تدریج وارد دنیای
استادی می کند و حضور در این نقش نتایج تربیتی و اخلاقی بسیاری دارد. اگر مجاز
باشیم دو نقش استادی و شاگردی را با نقش والدین و فرزندان مقایسه و با همین
استعاره توضیح دهیم، آنگاه می توان گفت که تحصیل توأم با تدریس چونان تجربه همزمان
فرزند و پدر/مادر بودن برای یک نفر است. چنین انسانی امکان بیشتری دارد که پدر
خوبی برای فرزند و فرزند خوبی برای والدین باشد. مدرسِ محصل نیز البته چنین تجربه
و امکانی دارد. به زبان ترکی می گفت« گیت، گیت درس دی، گور بیز نه چکیروک؛ برو،
برو تدریس کن تا بدانی ما از دست شما چه
می کشیم». حافظ شیرازی در غزلی می گوید؛



ای
بی‌خبر بکوش که صاحب خبر شوی تا
راهرو نباشی کی راهبر شوی



در
مکتب حقایق پیش ادیب عشق هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی



...گر
در سرت هوای وصال است حافظا باید
که خاک درگه اهل هنر شوی.



آری،
هاتف شیراز راست می گوید. «دانش، بیش از تعلیم، مهارت و تربیت ضمنی است» و اتفاقاً
در این فرایند تعاملی جاری می شود و از نسلی به دیگران انتقال می یابد. تا آدمی دنیای معلمی را تجربه نکند، تفاوت استاد
خوب و بد را نمی فهمد. آقا شیخ تقی خاتمی برای ما نمونه ای از این استادان خوب
است. هنر او سنجاق کردن نوآموزان نابَلَد و تربیت گریز، بر بیرق دیر پای دین باوری
و دین پژوهی است. همواره سعی می کردیم در تمام این کلاس ها سبک و سیاق رفتار و
تدریس او را هرچند به طور ناقص تکرار کنیم.



4-
توجه به شاگردان



توجه
به تک تک شاگردان و تلاش در استعداد پروری و تشویق عمومی و شخصی آنان، از جمله
ویژگی های استاد خاتمی است. وی این توجه را همزمان در دو جهت متفاوت رعایت می کرد؛



الف)جامع نگری



 استاد در تربیت طلاب دیدگاه خاصی داشت؛ او هیچ
داوطلب علاقمند به علوم دینی را مأیوس نمی کرد و از مدرسه نمی راند. براین باور
بود که؛ چون جامعه امروز ترکیب جمعیتی متفاوت دارد و از روستایی تا قشر تحصیل کرده
و متخصص را شامل می شود، لاجرم، هر طلبه ای، با سطوح متفاوت از استعدادها و توانایی ها، برای چنین جامعه ای
لازم و مفید خواهد بود؛ هر کس به اندازه توان و توشۀ علمی اش، می تواند وظیفه ای
را به عهده بگیرد و بار بر زمین
مانده ای را دوش کِشد. به همین دلیل هم،
حلقه درس او مثل دیگر اساتید مدرسه ولی عصر(ع)، ترکیبی از میان سال و جوان، شهری و
روستایی، توانا و کم توان بود.



این
جامع نگری، علاوه بر دیدگاه فوق، بر مبنای آموزشی بنیادی تری نیز استوار بود؛
استاد عقیده داشت، در فرایند تعلیم و تربیت، هیچ چیز قطعی و پیش بینی پذیر نیست.
یادم نمی رود روزی زودتر از ساعت مقرر به مدرسه آمدند. کنار طلبه ها بر سکوی
نشستند و دیوار تکیه نمودند. از هر در سخنی بود و دوستان نیز اظهار نظر می نمودند.
در این میان، کسی از طلبه ای نام برد و با توجه به رفتار و خصوصیاتی که داشت، برای او، آینده ای شایسته نمی دید. استاد مثل
همیشه، اعتراض خود به این نوع داوری ها را با شوخی و لطیفه همراه نمود و افزود؛



«
جوجه را آخر پاییز می شمارند. کسی از آینده نیامده و خبری هم از آینده و غیب
ندارد. می گویند آیت الله العظمی میلانی در مشهد قریب به 400 طلبه داشت و وجوهات
شرعی اندکی را که به او می رساندند، به طور مساوی بین آنان تقسیم می کرد. البته که
به هیچ یک از آنان کفاف نمی کرد. برخی از اطرافیان آیت الله اعتراض کردند آخر این
چه نوع تقسیمی است؛ چند نفر انسان علاقمند و مستعد را انتخاب کنید و این و جوهات و
عمری که در راه تحصیل طلاب هزینه می کنید، به این چند نفر اختصاص دهید. در این
صورت مطمئناً به نتیجه مطلوب می رسید.



آیت
الله میلانی در پاسخ به این استدلال گفته بودند؛ نظر شما درست است، اما من چنین
اطمینانی به این گونه جدا سازی ها ندارم. نه چند نفر، بلکه من امید و آرزویم این
است تنها یک نفر از میان این چند صد نفر به نتیجه مطلوب برسد. اما نمی دانم آن یک
نفر کیست که وجوهات شرعی و عمرم را صرف او کنم. به همین دلیل هم مجبورم احتیاط کنم
و به امید آن یک نفر که نمی دانم کیست و نباید از این حد اقل ها محروم شود، وجوهات
شرعی را به طور مساوی بین همگان تقسیم می کنم.



استاد
پس از نقل این سخنان، نتیجه گرفتند که آینده هیچ کس قابل پیش بینی قطعی نیست. درست
است که هر کسی آینده خود را با تلاش و انتخاب های خود می سازد، اما، هرگز نمی توان
تشخیص داد که چه کسی چه سرنوشتی خواهد داشت و بنا براین، نمی توان کسی را با پیش
داوری ها از این حداقل امکانات آموزشی محروم نمود. چه بسا کسی امروز تحرک و
شایستگی بیشتری نشان می دهد، اما فردا فتیله تلاشش فرو خشکد و شعله استعدادش به خاموشی گراید. برعکس، طلبه ای که امروز برخی گرفتاری ها
استعدادش را در تنگنا قرار داده است، چون آتش زیر خاکستر، جانی تازه بگیرد و آینده
ای به مراتب روشن را نوید دهد و بسازد.



ب)توجه به خواص



 اما، جامع نگری و احتیاط های فوق، مانع از توجه خاص
ایشان به خواص شاگردانش نبود. وی در عین رعایت احوال و احترام همه، نگاه متفاوتی
به آن دسته از شاگردان داشت که استعداد و همت بیشتری نشان می دادند. هرچند نهایت
احتیاط را داشت تا کسی بویی از تمایز نبرد، سبک تدریس و رفتار های آموزشی او چنین توجهی را برملا می کرد. با اندک دقتی می
شد این چیزها را استنباط نمود.



ساده
ترین راه، ملاحظه رفتار استاد در حلقه درسی ابتدای روز بود؛ طبیعی است که شاگردان،
بویژه در ابتدای روز باهم و یکجا در کلاس حاضر نمی شدند. بلکه تک تک از گوشه و
کنار شهر می آمدند و بعضی زودتر از برخی خود را به محضر استاد می رساندند. در این
هنگام، تعقیب حرکات چشم و حالات چهره استاد تماشایی بود؛ اگر طلاب درس خوان و مورد
علاقه استاد دیر می کردند، همانند انسان منتظر چشم بر در می دوخت. برای آن که دیگر
حاضران متوجه نشوند، برای خرید وقت، قصه ها و خاطرات پی در پی می گفت، یا تنی چند
از حاضران را به خاطره و سخن وا می داشت. در عین حال، همچنان که نیم نگاهی به درب
مسجد و مَدرس داشت، گاهی نیز شعری یا چیزی زمزمه می کرد که حاکی از اشتیاق درون
بود. مثلاً می گفت؛ «صید از پی صیاد دویدن مزه دارد»، یا این بیت از صائب تبریزی
که؛



«مستمع
صاحب سخن را بر سر کار آورد غنچه خاموش بلبل را به گفتار آورد».



اما،
اگر دیگرانی بودند که تأخیر می کردند، استاد بلافاصله درس را شروع می کرد و در
پاسخ به تذکر حاضران که هنوز برخی نرسیده اند، می گفت؛ اینقدر وقت نداریم که
وقتمان را هدر دهیم. اکنون که گرما/ سرما را تحمل می کنیم، حد اقل مطلبی را
بیاموزیم. از آیت الله العظمی خوئی نقل می کردند که در پاسخ به شکایت برخی طلاب از
دشواری حضور در درس های تابستان می گفت؛ « ما که این گرما را تحمل می کنیم، حد اقل
چیزی هم یاد بگیریم».



استاد
به موازات تفکیک ها و توجهات فوق، دغدغه مهم دیگری هم داشتند؛ در عین حال که هیچ
کسی را اجبار یا منع نمی کردند، نگران این نکته نیز بودند که عده ای مدت ها عمر
خود را در حوزه بگذرانند و آخر کار، نه در حوزه به جایی برسند و نه دیگر فرصتی
برای شروع دوباره در قلمرو دیگری از فعالیت ها و مشاغل داشته باشند. به همین دلیل،
همواره تأکید می کرد؛ «همه چیز که در حوزه خلاصه نمی شود، اگر کسی احساس می کند در
جایی غیر از حوزه علمیه موفق تر است، شرعاً واجب است آن مسیر را انتخاب کند و خود
را معطل نکند». آنگاه در جمع خصوصی تری مصداق می آورد و می افزود؛ مثلاً فلانی
شاید وظیفه شرعی اش این طور باشد. این دغدغه و نگرانی، زمینه برخی از حواشی درس
های استاد را فراهم می نمود. در زیر به برخی از این ها اشاره می کنیم.



5- حاشیه های اخلاقی



حواشی
درس استاد هزار نکته اخلاقی داشت. این نکات آن قدر متنوع و گسترده اند که هرکسی
لاجرم بخشی از آن ها را به خاطر می آورد. اندکی از آن چه را که اکنون به یاد دارم،
شاید بتوان در چند مورد زیر خلاصه و گزارش نمود؛



الف) ارزش دانش- اهمیت علم و دانش، در صدر همه
تذکرات بود و بیشترین فراوانی آماری را داشت. این نکته شاید به تجربه ای بر می گشت
که استاد از محیط زندگی خود داشت و می دید که سواد و بی سوادی روحانیون چه نقشی در
زندگی فردی و اجتماعی آنان دارد. به همین دلیل هم تأکید و تکرار می کرد:



«
یا طلبگی نکنید و یا خوب درس بخوانید ؛ طلبه باسواد هم دنیا را خواهد داشت و هم
آخرت را؛ معمم بی سواد نیز نه دنیا را دارد و نه آخرت را؛ دین اش را به دنیا می
فروشد و دنیایش نیز آباد نمی شود. هر دو را برباد داده و خسر الدنیا و الآخره می
شود. 



ب) علم و عمل- استاد همیشه تأکید می کرد که جدایی
علم و عمل همه جا و در همه دانش ها بد و ناپسند است، اما در علم دین بدتر است.
توصیه می کرد مبادا بالای منبر روایتی بخوانید و مردم را به خیر و نیکی فراخوانید
اما خود در عمل بدان روایات و احکام درمانده شوید. حرف خوب وقتی اثر دارد كه خود گوینده هم به آن عمل كرده باشد. با
اشاره به داستانی از پیامبر اسلام(ص) می گفت؛ «رطب خورده منع رطب چون کند»؟



نقل
این داستان نتایج اخلاقی زیادی داشت. به نظر استاد، این همه در منبر ها و رسانه ها، روایت می خوانند و مردم را امر
به معروف و نهی از منکر می کنند اما چون امر کننده خود عمل نمی کند، ناگزیر تأثیری نیز بر شنونده
ندارد.



استاد
سپس اضافه می کردند؛ فرض کنیم که علم بی عمل هم اثر داشت و آن روستایی صاف و صادق
نیز به قیافه و لباس شما اعتماد کرد. سخن شما را باور نمود و عمل کرد؛ آیا شرمسار نخواهیم بود که یکی با حرف ما بهشت برود و ما به خاطر بی عملی راهی جهنم شویم. به عذاب های روحی اهل جهنم
اشاره کرد و گفت؛



«اهل
جهنم دو نوع عذاب می کشند؛ یکی عذاب جسمی و دیگری عذاب روحی. دومی از آن جهت است
که بهشتیان و اهالی جهنم همدیگر را می
بینند و از این مشاهدات یک دسته شادتر و آن دیگران غمگین تر می شوند.



آنگاه
خنده و تبسمی کرد و افزود؛



تصور
کنید که یک روستایی بی آلایش با عمل به حرف های من در بهشت باشد و آنگاه که
کنجکاوانه در جهنمیان می نگرد، چشمش به من بخورد. ناباورانه انگشت به دهان گیرد و
پس از لحظاتی که بر خود مسلط شده است، با همان زبان روستایی بپرسد؛ " تاغی،
سنده؟!؛ آقا تقی تو چرا؟!".



تخیّل
استاد تا به این جا رسید، آن تبسّم ملیح
نیز از چهره استاد غایب شد و جای خود را به غمی سنگین داد. این غم، هرچند در چهره
استاد توقف نکرد و همه فضای درس را در خود پیچید، اما، سیمای استاد دیدنی تر بود؛
صدای استاد به تدریج ضعیف تر شده و کلام و کلمات دچار انقطاع و بریدگی شدند. اشکی
آرام از زیر قاب عینک به گونه اش فرو
غلطید و بخشی از محاسن سفیدش را خیس کرد. کتاب را بست و صدای به هم خوردن اوراق خبر می داد که؛ درس امروز هم تمام شد.



ج) اخلاق، تنها سرمایه زندگی- این نکته نیز از جمله
محور هایی بود که آقا شیخ تقی همواره بدان تأکید و اهتمام داشت. توصیه می کرد طلبه
ها در جامعه و بویژه در زندگی خانوادگی بیش از دیگران به رفتار اخلاقی پایبند
باشند. خاطره ای را نقل می کرد که شنیدنش آموزنده است؛



«
تاجری ثروتمند، دختر خود را به عقد طلبه ای در آورده بود. پس از مدتی، زن و شوهر
با هم نساختند و کار به جدایی و طلاق کشید. دلیل این اختلاف نیز چیزی جز بد اخلاقی
های شوهر نبود و به همین دلیل هم این زن بود که از ادامه زندگی مشترک خسته شده
بود. به طور معمول، عده ای پادرمیانی کرده و خواستار مصالحه بودند. اما این خانم دیدگاه دیگری داشت و در جمع حاضران،
خطاب به شوهر گفت؛



«به
چه انگیزه ای به این زندگی ادامه دهم؛ قبل از تو خواستگارانی داشتم که همه اهل
ثروت و مکنت بودند. لیکن من به پایبندی های اخلاقی آن ها اطمینان نداشتم. اما، در
فامیل ما مشهور بود که قشر روحانی هرچند ثروتی ندارند، تعهدات ایمانی و قیود
اخلاقی شان استوارتر است. من از بین اخلاق و ثروت، اخلاق را انتخاب کردم و به
ازدواج با تو رضایت دادم. اکنون بد اخلاقی های تو نه تنها اعتماد من به شخص تو را
سلب نموده، قومی را به این قشر بی اعتماد کرده است.



استاد
پس از نقل این گونه خاطرات، اضافه می کردند که اخلاق تنها سرمایه ما است. مراقب
باشیم این سرمایه را بر باد ندهیم. همچنان که یک نفر قادر است برای یک قشر از
جامعه اعتبار و احترامی تدارک نماید، کسی نیز ممکن است حتی با خطاهای شخصی خود، سرمایه و اعتبار
اخلاقی صنفی را که به تدریج و به طور تاریخی انباشته شده است، یکجا بر باد دهد.
تعصب لباس و موقعیت خود را حفظ کنید.



5- روشن اندیشی و آینده نگری



بودن
در فضای سنت و فرا رفتن از محدودیت های آن، کار هرکس نیست؛ تنها هنر انسان های
روشن بین و دور اندیش است. زمان و مکان هم چندان تأثیری ندارد. وقتی به حوزه علمیه
قم مشرف شدم، همچنان دیدگاههای انتقادی و نواندیشانه را که در مدرسه کوچک ولی
عصر(عج) زنجان در ذهن پرورانده و مأنوس بودم، همراه داشتم. تصورم این بود که حوزه
علمیه قم، چون مهد انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران است، لاجرم امکانات و
پیشرفت های زیادی از نظر پیوند علوم سنتی با دانش های جدید دارد. مکانی است که
همزمان پنجره ای به سنت های مذهبی- تاریخی از یک سوی، و حد اقل دریچه ای به دنیای
جدید از سوی دیگر دارد، یا می تواند چنین باشد. یا چنین تصوری، خود را چونان ماهی
ای می دیدم که از برکه به اقیانوس رسیده است. اما، خیلی زود دیوارهای کاخ تخیلم
فرو ریخت؛ هرچند به تدریج با تعداد بیشتری از جویندگان علم دین آشنا شدم که علاقه
و دغدغه ای مشترک داشتیم، اما سازمان عمومی حوزه نه تنها با این اندیشه ها و علوم
جدید همراه نبود، بلکه اراده مقابله با آن را داشت. موضعی که، با توجه به تأسیس
نظام جمهوری اسلامی و ضرورت حضور حوزه علمیه در عرصه های مختلف علمی- اجرایی توجیه
قانع کننده هم با خود نداشت.



راهی
به ذهنم رسید و آن این بود که پیشنهادی را تدارک نموده و به نهادهای مسئول حوزه
ارائه دهیم. روزی از مرحوم آیت الله قاضی، که آن زمان معاون آموزشی حوزه علمیه قم
بود، وقت ملاقات گرفتیم و ایده خود را با او در میان گذاشتیم. خلاصه آن تحلیل و
پیشنهاد این بود؛



«
واقعیت این بود که با استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران، حوزه علمیه نیاز ضروری به
تحولی همپای تحولات جامعه داشت. آشنایی طلاب با دانش های جدید، بویژه علوم انسانی،
و پیوند دین با دنیای جدید از جمله این ضرورت ها بود. خوشبختانه، عده ای از طلاب
نیز، با توجه به این ضرورت یا هر تحلیل دیگر، چنین گرایش و اشتیاقی از خود نشان می
دادند.



تلاش
ها برای آشنایی با این علوم به صورت انفرادی، پراکنده و نامنظم شکل گرفته بود. اما
مدیریت حوزه، نه تنها در صدد تجمیع، تنظیم و جهت دهی به این گرایش نیرومند، اما
پراکنده، نبود، بلکه به طرق مختلف؛ از قبیل قطع شهریه، ابطال معافیت تحصیلی، و منع
دانشگاهها از ثبت نام طلاب و... به مقابله با این ضرورت ها و اندیشه ها می پرداخت.
این سیاستگذاری تقابلی دو نتیجه منفی برجای می گذاشت؛



الف)
جدایی و گریز تعداد قابل توجهی از طلاب مستعد از بدنه حوزه و گسیل به دانشگاهها و
دیگر مراکز آموزشی و اجرایی.



ب)
در خود فرورفتگی حوزه و تأخیر در انتقال علوم جدید به حوزه و بالعکس. این امر
آشکارا عقب افتادگی تدریجی حوزه در همگامی با تحولات تاریخی را نوید می داد.
اتفاقی که نتایج تلخ آن در آینده بیشتر دیده خواهد شد.



پیشنهاد
ما برای مشکل این بود که ؛ حوزه مانع تحصیل طلاب در دانشگاهها نشود. همچنان که
دانشگاهها تحصیل همزمان در دو رشته را مجاز می دانند، حوزه نیز، تحصیل در یک رشته
دانشگاهی را همانند رشته دوم تلقی کند و قاعده مند نماید.



ثانیاً؛
برای تحصیل طلاب در دانشگاهها شرط های سنگین بگذارد؛ مثلاً طلبه ای بتواند یک رشته
دانشگاهی بخواند که ارتقاء تحصیلی سالانه او نه تنها متوقف نشود، بلکه حد نصاب
معینی از معدل دروس حوزه را کسب نماید. همچنین، در دانشگاه نیز معدل او حد اقل
کمتر از 15 یا امتیاز«ب» نباشد. به این ترتیب، آموزش همزمان در حوزه و دانشگاه نه
تنها منع نمی شد، بلکه چنان قاعده مند می شد که فقط افرادی با استعداد فوق العاده
می توانستند چنین صلاحیتی را کسب نمایند.



ثالثاً؛
حوزه علمیه در قبال پرداخت شهریه رایج حوزه به داوطلبان تحصیل همزمان، تعهدات
محضری سنگین همانند مقررات بورسیه اخذ می کرد. از جمله این تعهدات پیشنهادی، الزام
به حضور، تدریس و تحقیق دوبرابر دوران تحصیل در حوزه علمیه و با توجه به نیاز های
حوزه بود.



از جمله مزایای این اقدام، انتقال روش مند و دائمی دروس جدید به حوزه
علمیه در عین حفظ سرمایه های اجتماعی حوزه و جلوگیری از فرار یا حد اقل مهاجرت
مغزها از حوزه بود. آیت الله قاضی این پیشنهاد را
 می پذیرفت و شاید مدت ها پیش امثال چنین دغدغه ها و راه حل هایی در ذهن
داشت، اما دوست داشت از زبان طلبه ها هم طرح و بیان شود. وقتی از ریاست وقت شورای
مدیریت گرفت و ما نیز تحلیل و پیشنهاد خود را بازگو کردیم. اما حضرت آیت الله به
شدت برآشفت و فرمود؛ هی هر روز پیشنهاد می آورند و می خواهند فلان و بهمان علوم
جدید را بخوانند. طلبه کجا و علوم جدید کجا. او شهریه امام زمان را می گیرد و باید
برود روستاها به مردم احکام طهارت و شکیّات نماز بیاموزد. گفتگو به محاجه کشید و
حضرت آیت الله با پرخاش جلسه را ترک کردند.



غرض
از این اشارات، نه نقد سیاست های آموزشی حوزۀ علمیه قم که در جای خود ضرورت دارد،
بلکه مقایسه ای است که در ذهن طلبه های جوانی به سن و سال من در آن زمان شکل گرفت.
به یقین بر این باور رسیدم که ذهن های خلاق و دور اندیش، زمان و مکان نمی شناسند؛
چه در حوزۀ به عظمت قم باشند و یا مدرسه ای کوچک به حجم مدرسۀ ولی عصر(عج) زنجان.
خلاقیت خلاقیت است و قم و زنجان نمی شناسد، مگر نه این است که "سکه های زر
را، قاب هایی کوچک است و نه خمره های غول پبکر".



ماه
و روز دقیق یادم نیست، اما، از گیر اداری که برای ثبت نام در دانشگاه تهران داشتم،
خسته بودم و در گوشه ای از ایوان مدرسه سر به گریبان و در دریایی از تخیل منفی و
یأس آور فرو رفته بودم. آمدن استاد را متوجه نشدم. چنان در خود غرق بودم که حتی
عقب نشینی سایه ها و تیغ آفتاب را حس نکرده بودم. نمی دانم چه مدت مقابل آفتاب
نشسته بودم. سایه ای بالای سرم افتاد و همزمان صدای گرم آمیخته به خنده و شوخی
استاد را شنیدم؛ «چیه؟ کشتی هایت غرق شدند؟" دست پاچه ایستادم و سلام کردم؛
به صورت مهربانش خیره شدم و ساکت ماندم. اما او حالم را دریافته بود. نیاز به گفتن
نبود و «رنگ رخساره خبر می دهد از سرّ درون".



به
آرامی کنارم روی سکو نشست و گفت؛ بنشین، چند تا غرق شدند؟ گفتم؛ نه استاد، خیلی
مهم تر، خودم دارم غرق می شوم. حالم را می دانست؛ در بحران عمیق و بی تصمیمی
دشواری قرار داشتم. دوست نداشتم تنها در دروس حوزه محدود شوم، چنان که نمی خواستم
دانشجوی صرف باشم. آرزویم آن بود که دانشجوی طلبه و بویژه طلبۀ دانشجو باشم. آن
روزها، دنبال یک الگو بودم، خیلی از شخصیت ها را سنجیدم، و هنوز هم نمی دانم به چه
دلیل از بین همۀ آنان، شهید بهشتی برایم جذاب و الگو شده بود. وقتی زندگی خود نوشت
او را در ابتدای کتاب "پنج گفتار" او خواندم، این آرزو در من جوانه زد
که عمری را در رفت آمد بین حوزه و دانشگاه
سپری کنم تا حاصل آن چه باشد.



دوست
داشتم علم دین بیاموزم و از دنیای جدید نیز بی خبر نباشم و این دو جهان دانایی را
از نزدیک بشناسم. این امید، هنوز هم در من زنده است و شعله اش فرو نخفته است.
استاد هم این اندیشه و انگیزه را در من سراغ داشت. لیکن، در آن روزهای پایانی
تابستان 65 تمام این آرزوها در حال غرق شدن بود. این آرزوها، کشتی های نجات من
بودند و گل نشستن آن ها غرق شدن من هم بود. مشکل عمده این بود و هنوز هم هست که
مقررات و قوانین آموزشی کشور چنان بد تنظیم شده است که اجازۀ جمع این دو را به علاقمندان نمی داد و نمی دهد. مقررات آموزشی چنان بود که می توانستی از
چهار گزینۀ موجود؛ یا این، یا آن، یا هیچ کدام را انتخاب کنی، اما گزینۀ «هر دو »
قابل انتخاب نمی نمود و یا حد اقل برای شهروند عادی چون من چنین بود.



همدلانه
حرف هایم را گوش می داد. متوجه بودم که به فکر فرو رفته و در اندیشه ای است. همین
که سخنم تمام شد، اندکی مکث کرد و گفت؛ نیت تو خیر است. نگران مباش، هر مسئله ای
بالاخره جوابی، هر مشکلی راهی و هر
گرفتاری گشایشی دارد، إنَّ‏ مَعَ‏ الْعُسْرِ يُسْرا(الشرح/6). از طریق آقای امام
جمعه یا خودم با مسئول نظام وظیفه صحبت می کنم انشاء الله که راهی برای ثبت نام
شما در دانشگاه پیدا می کنند.



فردای
آن روز دفتر استاد رفتم. پیرمرد همراه من پیاده از حوزه تا نیروی انتظامی راه
افتاد. مرا ،خاطرم نیست،به فرمانده نیروی انتظامی یا مسئول دیگری معرفی و مشکلم را
درمیان گذاشت. هر چه آن آقا اصرار کرد حاج آقا شما تشریف ببرید ما مشکل فلانی را
حل می کنیم، استاد قبول نکرد و گفت؛ نه، چون فوری است، من هم می مانم تا باهم برویم. همین باعث تسریع در اقدام شد و من
اجازه و امکان تحصیل همزمان در حوزه و دانشگاه را یافتم.



استاد
دور اندیش ما هرگز، هرگز مثل بسیاری از دیگر علمای حوزه، موضع سلبی در برابر علوم
مدرن نداشت. نه تنها مدرسه و دانشگاهِ طلبه هایش را منع و تحریم نمی کرد، بلکه
آگاهانه تشویق، تسهیل و تنظیم می نمود. آموخته های ما از او بسیار است و خاطرات
گفته و ناگفته،گفتنی و ناگفتنی ها فراوان. دفتر خاطره از چنین انسان های بزرگی را
می توان گشود اما همه را کی و چگونه می توان نوشت؟، فقط باید لحظه های حضور در
محضرش را به جان نیوشید نه آن که جامۀ کلام پوشید. داود فیرحی/92







http://www.feirahi.ir